Thiên Kiến Kẻ Sống Sót và Ảo Giác Về Số Phận.

Khi nói về thiên kiến kẻ sống sót (Survivorship Bias), nhiều người đã nghe qua câu chuyện về máy bay không quân Mỹ và các lỗ đạn: Nên gia cố những nơi không có lỗ đạn thay vì những nơi có đầy lỗ đạn.

Nhưng hôm nay, tôi sẽ kể bạn nghe 1 câu chuyện dễ gây tranh cãi hơn, kích thích hơn và chắc chắn là dễ tạo ấn tượng khó phai hơn – Mỗi khi sau này bạn nghe đến khái niệm: thiên kiến kẻ sống sót – Survivorship Bias.

Câu chuyện có đại ý như sau:

Diagoras là người hoài nghi các vị thần.

Một ngày nọ, có người dẫn ông đến xem những tấm bảng được treo trong đền thờ.

Trên các tấm bảng ấy là hình ảnh và lời tạ ơn của những người đã cầu nguyện trước khi ra khơi.

Sau đó tàu của họ gặp bão.

Nhưng họ sống sót.

Họ quay lại đền thờ để cảm tạ thần linh.

Những câu chuyện đó được ghi lại trên các tấm bảng gỗ và treo lên tường như bằng chứng về sức mạnh của thần thánh.

Người dẫn đường hỏi Diagoras:

“Ông thấy chưa? Đây là bằng chứng rằng các vị thần đã cứu họ.”

Diagoras trả lời:

“Vậy những tấm bảng của những người đã cầu nguyện nhưng vẫn chết đuối đang ở đâu?”

Thiên kiến kẻ sống sót – Survivorship Bias.

Rất nhiều người đã không thể sống sót – Chỉ một số ít người là may mắn được cứu. Những người còn sống sót được hỏi: “Điều gì đã giúp ông vượt qua khoảnh khắc đó?”

Một người nói: “Tôi đã cầu nguyện.”

Một người khác nói: “Tôi tin rằng Chúa sẽ cứu mình.”

Một người thứ ba nói: “Tôi chưa bao giờ đánh mất niềm tin.”

Những câu chuyện ấy nhanh chóng lan truyền.

Người ta nghe và cảm động.

Người ta nghe và tin tưởng.

Dần dần.

Một kết luận xuất hiện.

+ Những người cầu nguyện đã được cứu.

+ Những người có đức tin đã được cứu.

+ Những lời cầu nguyện đã tạo ra phép màu.

Nghe rất hợp lý.

Rất cảm động.

Rất đẹp.

Cho đến khi ai đó hỏi một câu – Một câu hỏi đơn giản đến đáng sợ: “Còn những người cũng cầu nguyện nhưng vẫn chết đuối thì sao?”

+ Không ai nghe được câu chuyện của họ.

+ Không phải vì họ không cầu nguyện.

+ Không phải vì họ không có đức tin.

+ Mà vì họ đã chìm xuống biển.

+ Họ không còn ở đây để kể lại.

+ Và đó là lúc một sự thật khó chịu xuất hiện.

+ Chúng ta thường chỉ lắng nghe những người sống sót.

Ngẫu nhiên tạo ra kết quả – Con người tạo ra câu chuyện để giải thích kết quả đó.

Có thể bạn nghĩ đây chỉ là một câu chuyện về tôn giáo. Nhưng thực ra nó là một câu chuyện về bộ não con người. Bởi vì bộ não của chúng ta có một thói quen kỳ lạ. Nó ghét sự ngẫu nhiên. Nó luôn muốn tìm ra nguyên nhân. Luôn muốn tìm ra ý nghĩa. Luôn muốn biết tại sao mọi chuyện lại xảy ra. Ngay cả khi chẳng có lời giải thích nào tồn tại.

Bói giáp cốt của hàng nghìn năm trước

Hàng nghìn năm trước. Tổ tiên chúng ta cũng đối mặt với cùng một vấn đề.

+ Mùa màng có được mùa hay không?

+ Chiến tranh có thắng hay không?

+ Con trai có trở về từ chiến trận hay không?

Không ai biết. Tương lai là một màn sương mù.

Và thế là họ tìm đến bói toán. Một trong những hình thức nổi tiếng nhất là bói giáp cốt. Người ta lấy mai rùa. Hoặc xương động vật. Đốt nóng. Quan sát những vết nứt xuất hiện. Rồi tìm kiếm câu trả lời.

Điều thú vị là. Những vết nứt ấy gần như ngẫu nhiên. Không ai biết chúng sẽ xuất hiện ở đâu. Không ai điều khiển được hình dạng của chúng. Nhưng tổ tiên chúng ta nhìn vào đó.

+ Và thấy số phận.

+ Thấy thần linh.

+ Thấy tương lai.

Nếu nghĩ kỹ. Ý tưởng đó thực ra rất hợp lý. Cuộc đời vốn đầy ngẫu nhiên. Những vết nứt cũng ngẫu nhiên.

Vậy tại sao không dùng một thứ ngẫu nhiên…

…để dự đoán một thứ ngẫu nhiên khác?

Nghe cũng có vẻ hợp lý.

Nhưng vấn đề là. Sau khi sự việc xảy ra. Con người luôn có khả năng tìm thấy ý nghĩa.

+ Nếu mùa màng tốt. – Lời tiên tri đã đúng.

+ Nếu mùa màng thất bát. – Người giải quẻ đã hiểu sai ý thần linh.

+ Dù chuyện gì xảy ra. – Câu chuyện luôn có thể được kể tiếp.

Đó chính là sức mạnh của bộ não. Và cũng là điểm yếu của nó. Chúng ta không giỏi chấp nhận sự ngẫu nhiên. Chúng ta giỏi kể chuyện về sự ngẫu nhiên.

Trò chơi cò quay Nga

Hãy tưởng tượng một trò chơi. Một khẩu súng ổ quay. Sáu ổ đạn. Một viên đạn. Ổ đạn được xoay ngẫu nhiên.

Bạn bóp cò.

“Tách.”

Không có gì xảy ra.

Bạn còn sống.

Một lần nữa.

“Tách.”

Bạn vẫn còn sống.

Lần thứ ba.

“Tách.”

Bạn vẫn sống.

Nếu lúc đó có người phỏng vấn bạn.

Có lẽ bạn sẽ bắt đầu kể một câu chuyện.

“Tôi cảm thấy hôm nay là ngày may mắn.”

“Tôi có linh cảm rằng mình sẽ ổn.”

“Tôi đã thiền định rất nhiều.”

“Tôi biết cách kiểm soát tâm trí.”

Nghe thật thuyết phục. Nhưng thực tế chỉ có một điều. Bạn chưa gặp viên đạn.

+ Một kết quả tốt không chứng minh rằng quyết định là đúng.

+ Nó có thể chỉ chứng minh rằng bạn chưa gặp vận rủi.

+ Một người lái xe say rượu về nhà an toàn. Điều đó không làm cho hành động của anh ta trở nên khôn ngoan.

+ Một người all-in toàn bộ tài sản vào một cổ phiếu rồi giàu lên. Điều đó không có nghĩa chiến lược ấy tốt.

+ Đôi khi. Kết quả chỉ là ngẫu nhiên.

Con người ghét sự ngẫu nhiên

Con người không thích những câu trả lời mang tính ngẫu nhiên. Chúng ta thích những câu chuyện có lý do được giải thích rõ ràng hơn.

Nếu một người thắng lớn trên thị trường.

Ngay lập tức người ta hỏi:

+ “Anh đã làm gì?”

+ “Anh có bí quyết gì?”

+ “Anh nhìn thấy điều gì mà người khác không thấy?”

Rất hiếm ai hỏi: “Liệu anh có đang là người may mắn còn sót lại hay không?”

Hãy tưởng tượng “một triệu người” giao dịch.

Sau mười năm. Một số rất nhỏ sẽ có thành tích phi thường. Đó là điều gần như chắc chắn về mặt thống kê.

+ Trong số hàng triệu người.

+ Luôn có người chiến thắng liên tiếp.

+ Luôn có người đoán đúng nhiều lần liên tiếp.

+ Luôn có người xuất hiện như một thiên tài.

Câu hỏi không phải là liệu họ có xuất hiện hay không.

Câu hỏi là: Bao nhiêu người thất bại đã biến mất trước khi chúng ta nhìn thấy họ?

Thiên kiến kẻ sống sót xuất hiện ngay tại đây.

+ Chúng ta chỉ nhìn thấy người chiến thắng.

+ Không nhìn thấy nghĩa địa của những người thất bại.

+ Chúng ta chỉ nhìn thấy người còn đứng trên sân khấu.

+ Không nhìn thấy hàng ngàn người đã rời khỏi cuộc chơi.

Điều kỳ lạ nhất là

Những người sống sót thường thật lòng tin vào câu chuyện của chính mình.

Họ không nói dối.

Họ thực sự tin rằng thành công đến từ bí quyết nào đó.

Giống như người sống sót sau vụ đắm tàu tin rằng lời cầu nguyện đã cứu mình.

Giống như người thắng nhiều lần tin rằng mình có năng khiếu đặc biệt.

Giống như người giàu tin rằng mọi quyết định của mình đều xuất sắc.

Họ không cố lừa ai.

Họ chỉ đang cố giải thích một kết quả đã xảy ra.

Và đó là điều khiến thế giới trở nên khó hiểu.

Ngẫu nhiên tạo ra kết quả.

Con người tạo ra câu chuyện. (Để giải thích kết quả đó)

Thiên kiến kẻ sống sót chọn lọc những câu chuyện hấp dẫn nhất.

Rồi chúng ta gọi những câu chuyện đó là sự thật.

Lời kết

Có lẽ bài học lớn nhất không phải là phủ nhận tài năng. Không phải phủ nhận nỗ lực. Cũng không phải phủ nhận giá trị của kinh nghiệm.

Mà là giữ một chút khiêm tốn. Để thừa nhận rằng.

+ Trong rất nhiều thành công – Có một phần của ngẫu nhiên.

+ Trong rất nhiều thất bại – Cũng có một phần của ngẫu nhiên.

Lần tới khi nghe ai đó nói: “Tôi thành công vì bí quyết này.”

+ Hãy nhớ đến con tàu bị đắm.

+ Hãy nhớ đến những lời cầu nguyện.

+ Hãy nhớ đến những vết nứt trên mai rùa.

+ Hãy nhớ đến khẩu súng ổ quay với viên đạn.

Và hãy tự hỏi:

+ Liệu đây có phải là quy luật của cuộc sống?

+ Hay chỉ là một người sống sót đang cố gắng giải thích vận may của mình?

Bởi đôi khi. Điều khó chấp nhận nhất không phải là thất bại.

Mà là sự thật rằng thế giới ngẫu nhiên hơn rất nhiều so với những câu chuyện mà chúng ta kể cho nhau nghe.

Người thông minh không phải là người giải thích được mọi thứ.

Mà là người đủ khiêm tốn để thừa nhận rằng có những thứ chỉ đơn giản là ngẫu nhiên.